Năm 2000, biến cố xảy đến với ông khi đôi chân bị viêm tắc mạch máu, dẫn đến hoại tử. Sau quá trình điều trị, ông buộc phải cắt bỏ cả hai chân. Mất đi đôi chân khiến cuộc sống và công việc của ông gặp rất nhiều khó khăn. Tuy nhiên, thay vì đầu hàng số phận, ông luôn tìm cách học hỏi, tự tạo việc làm phù hợp với khả năng của mình.

Ông Lò Văn Thủy – Nghệ nhân chế tác đàn tính, bản Ngà Phát, xã Mường Than chia sẻ: “Bản thân tôi bị cụt cả hai chân nên làm việc gì cũng khó khăn hơn người bình thường. Nhưng tôi nghĩ mình vẫn còn đôi tay, còn sức khỏe thì vẫn có thể làm được những việc mình yêu thích. Bằng niềm đam mê, tôi đã học hỏi từ cha ông mình và tự mày mò từng công đoạn để làm đàn tính.”

Đến năm 2020, ông Thủy bắt đầu tìm hiểu và tự học làm đàn tính. Không được đào tạo nghề bài bản, ông chủ yếu quan sát, học hỏi kinh nghiệm từ những người đi trước, sau đó tự mày mò từng công đoạn. Từ cách chọn quả bầu, tạo độ vang cho bầu đàn, làm cần, đặt phím cho đến căn chỉnh dây, mỗi công đoạn đều là một lần thử sức.

Đối với ông Thủy, để có thể tự tay làm được một cây đàn tính là cả một quá trình không ít gian nan. Việc bị cụt cả hai chân khiến tư thế ngồi, di chuyển và thao tác trong quá trình chế tác đều khó khăn hơn. Nhiều công đoạn phải làm đi làm lại, có những chi tiết chưa đạt yêu cầu phải tháo ra, chỉnh sửa rồi mới tiếp tục.

Ông Lò Văn Thủy cho biết: “Những ngày đầu làm đàn rất khó, có những cây làm xong nhưng tiếng không được như mình mong muốn, phải tháo ra làm lại. Có khi mất nhiều thời gian mà vẫn chưa thành công. Nhưng tôi nghĩ nếu mình bỏ cuộc thì sẽ không bao giờ làm được. Cứ làm, cứ sửa, rồi dần dần mình rút ra được kinh nghiệm.”

Và rồi sau nhiều lần thử nghiệm, cây đàn đầu tiên do chính tay ông hoàn thiện cũng thành công. Khoảnh khắc cây đàn được lên dây và cất lên những âm thanh đầu tiên đã mang đến cho ông niềm vui khó tả. Với ông, đó không chỉ là một sản phẩm lao động, mà còn là thành quả của những ngày tháng kiên trì, là minh chứng rằng dù cơ thể có khiếm khuyết, con người vẫn có thể tạo ra những giá trị tốt đẹp bằng chính khả năng của mình.

Ông Lò Văn Thủy chia sẻ: “Lúc cây đàn đầu tiên làm xong, tôi rất vui. Khi mình gảy thử mà đàn phát ra tiếng, lúc đó cảm giác khó tả lắm. Tôi nghĩ mình đã làm được rồi, từ một người không có đôi chân mà vẫn có thể tự tay làm ra một cây đàn. Từ đó tôi càng có thêm động lực để tiếp tục làm và cố gắng làm những cây đàn tốt hơn.”

Với đồng bào Thái, đàn tính là nhạc cụ gắn bó với đời sống văn hóa tinh thần, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tiếng đàn vang lên trong những câu hát dân ca, hát giao duyên, trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ, lễ hội và những ngày vui của bản làng. Âm thanh mộc mạc, ngân vang của cây đàn góp phần tạo nên nét đặc trưng trong đời sống văn hóa của đồng bào Thái.

Cây đàn tính có cấu tạo khá mộc mạc, gồm bầu đàn, cần đàn và dây đàn. Bầu đàn thường được làm từ những quả bầu già, được lựa chọn kỹ, phơi khô tự nhiên rồi làm sạch, khoét và tạo hình để có độ vang phù hợp. Cần đàn được làm từ loại gỗ chắc, nhẹ, sau đó được đẽo, mài nhẵn và lắp các phím đàn. Các bộ phận được ghép nối, lên dây và căn chỉnh cẩn thận để tạo nên âm thanh trong trẻo, ngân vang, mang âm sắc đặc trưng của đàn tính.

Từ những ngày đầu còn nhiều bỡ ngỡ, đến nay ông Thủy đã dần làm chủ được các công đoạn chế tác. Trung bình mỗi tháng ông làm được khoảng 4-5 cây đàn tính, bán ra thị trường, đem về nguồn thu khoảng 4 triệu đồng. Khoản thu nhập tuy không lớn nhưng có ý nghĩa thiết thực, giúp ông có thêm điều kiện trang trải cuộc sống và quan trọng hơn là tạo cho ông niềm vui từ chính công việc mình yêu thích.

Điều đáng quý ở nghệ nhân Lò Văn Thủy không chỉ nằm ở những cây đàn được tạo ra từ đôi bàn tay khéo léo, mà còn ở nghị lực vượt lên chính mình. Không chỉ làm đàn tính, ông Thủy còn được biết đến là người khéo tay, chịu khó và luôn tìm cách tự tạo việc làm để ổn định cuộc sống. Ông vẫn miệt mài làm nhiều công việc khác nhau như sửa xe đạp, xe máy, sửa chữa các thiết bị điện, làm mộc, làm rèn… Mỗi công việc đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và đôi bàn tay khéo léo.

Anh Nguyễn Văn Dương – Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Mường Than cho biết: “Nghệ nhân Lò Văn Thủy là một tấm gương rất đáng trân trọng về nghị lực vượt lên số phận. Mặc dù bị cụt cả hai chân nhưng anh vẫn không ngừng học hỏi, tự mình chế tác những cây đàn tính truyền thống. Việc làm của anh không chỉ mang lại giá trị về kinh tế mà quan trọng hơn là góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái tại địa phương. Đây cũng là một trong những giá trị cần được quan tâm, khuyến khích để nghề truyền thống tiếp tục được trao truyền cho thế hệ trẻ.”

Với ông Thủy, làm đàn tính không đơn thuần là một nghề để tạo thu nhập, mà còn là cách để gìn giữ những giá trị văn hóa mà cha ông đã truyền lại. Mỗi cây đàn hoàn thiện là một lần ông góp phần đưa âm thanh truyền thống của dân tộc Thái đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Từ một người phải đối mặt với biến cố và nhiều khó khăn trong cuộc sống, nghệ nhân Lò Văn Thủy đã lựa chọn vươn lên bằng chính đôi bàn tay của mình. Những cây đàn tính do ông chế tác không chỉ mang âm thanh của núi rừng Tây Bắc, mà còn chứa đựng câu chuyện về nghị lực, niềm đam mê và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.